3.1 Kitaran Hayat Produk

Jejak Karbon

• Jejak karbon merujuk kepada jumlah karbon dioksida yang dibebaskan ke atmosfera hasil daripada aktiviti individu, peristiwa, organisasi, komuniti atau produk yang digunakan dalam kehidupan harian.
• Proses dan aktiviti yang mempengaruhi jejak karbon termasuk:
  • penggunaan air dan tenaga elektrik;
  • pengangkutan dan aktiviti persendirian;
  • penggunaan gas dan bahan api;
  • pembebasan gas rumah hijau;
  • penghasilan sisa;
  • kitar semula dan imbangan.
• Imbangan karbon (offset) merujuk kepada proses yang dapat mengurangkan pembebasan gas rumah hijau seperti penanaman tumbuhan hijau.
• Kajian jejak karbon bagi seseorang individu bermula dengan mencerakinkan produk yang digunakannya dalam sehari.
• Impak sesuatu produk kegunaan harian dipengaruhi oleh penggunaan tenaga elektrik, air, pengangkutan dan makanan, sisa dan gas rumah hijau yang dihasilkan serta kekerapan penggunaan produk.
• Peralatan elektrik yang cekap tenaga mempunyai jejak karbon yang lebih kecil kerana menggunakan kurang tenaga elektrik.
• Label jejak karbon menyatakan jisim karbon dioksida yang dibebaskan oleh sesuatu produk; contohnya, label boleh menunjukkan 900 g CO₂ dibebaskan bagi setiap 500 ml produk makanan.

Mencerakinkan Produk yang Digunakan dalam Kehidupan Harian

Bagi alat pencahayaan elektrik seperti lampu berfilamen, lampu jimat tenaga atau lampu LED:

1. Catat kuasanya dalam unit kilowatt (kW).
2. Catat kekerapan penggunaannya dalam sehari dalam unit jam (j).
3. Hitung tenaga elektrik yang digunakan dalam unit kilowatt-jam (kWj).
4. Hitung jisim karbon dioksida yang dibebaskan:

• Anggapan: penggunaan 50 kWj tenaga elektrik menghasilkan 39 g karbon dioksida.
• Contoh bagi lampu LED:
  • kuasa = 0.009 kW;
  • penggunaan = 5 j sehari;
  • tenaga elektrik yang digunakan = $0.009\times 5=0.045\text{ kWj}$;
  • karbon dioksida yang dibebaskan = $\frac{0.045}{50}\times 39=0.0351\text{ g}$.

Nilai sesuatu produk kegunaan harian dengan meneliti:

• Adakah produk itu mesra alam?
• Apakah kesan negatif daripada proses pembuatannya?
• Adakah produk itu selamat digunakan?
• Berapakah sisa yang dihasilkan setelah produk selesai digunakan?
• Apakah produk lain yang dapat dihasilkan daripada sisanya? Contohnya, sisa serbuk kopi boleh digunakan sebagai baja.

Jejak Karbon dan Tapak Tangan Karbon bagi Sesuatu Produk

• Jejak karbon bagi sesuatu produk merujuk kepada impak negatif terhadap kelestarian alam sekitar yang disebabkan oleh produk tersebut sepanjang kitar hayatnya.
• Tapak tangan karbon bagi sesuatu produk merujuk kepada impak positif terhadap kelestarian alam sekitar yang disebabkan oleh produk tersebut sepanjang kitar hayatnya.
• Tapak tangan karbon bertujuan untuk mengurangkan jejak karbon sesuatu produk dan menambahkan impak positif terhadap kelestarian alam sekitar.

Langkah tapak tangan karbon

1. Menggunakan bahan dengan jejak karbon yang rendah dalam pembuatan produk

   • Gantikan bahan binaan yang tidak boleh baharu dan membebaskan banyak gas rumah hijau dengan bahan binaan yang boleh baharu dan kurang membebaskan gas rumah hijau.
   • Contoh: gantikan simen dengan kayu balak.

2. Memanjangkan kitar hayat dan meningkatkan kecekapan produk

   • Contoh: bateri yang boleh dicas semula dan panel suria.

3. Menggunakan tenaga yang kurang membebaskan gas rumah hijau dan pengubah tenaga yang mempunyai kecekapan tenaga yang tinggi

   • Stesen jana kuasa hidroelektrik menggunakan sumber tenaga boleh baharu dan tidak membebaskan gas rumah hijau ke atmosfera semasa penjanaan tenaga elektrik.
   • Penggunaan peralatan elektrik dengan label cekap tenaga 5 bintang mengurangkan penggunaan tenaga elektrik dan merupakan langkah tapak tangan karbon.

4. Mengurus sisa dengan cekap ke arah kelestarian alam sekitar

   • Amalkan konsep 5R:
     • Refuse: tidak menerima produk yang tidak diperlukan.
     • Reduce: mengurangkan kuantiti produk yang digunakan.
     • Recycle: mengitar semula produk.
     • Reuse: menggunakan semula produk.
     • Rot: memudahkan pereputan sisa melalui pembuatan kompos.

5. Menyingkirkan gas rumah hijau dan menyimpan karbon dioksida dalam singki karbon

   • Singki karbon ialah tempat semula jadi seperti hutan dan lautan yang menyingkirkan karbon dioksida daripada udara.
   • Karbon dioksida dalam udara berkurang apabila melarut dalam air laut dan diserap oleh tumbuhan hijau di dalam hutan.
   • Karbon yang terkumpul dalam biojisim turut membantu mengurangkan karbon dioksida dalam udara.

Kitaran Hayat Sesuatu Produk

Kitar hayat umum sesuatu produk bermula daripada sumber dan berakhir pada peringkat pelupusan:

Sumber → Pembuatan → Pengangkutan → Penggunaan → Pelupusan

• Kitar hayat cradle-to-cradle: peringkat pelupusan diikuti dengan kitar semula, lalu bahan menjadi sumber untuk produk lain.
• Kitar hayat cradle-to-grave: peringkat pelupusan diikuti dengan proses mereput, lalu menamatkan kitaran penggunaan produk.

Pengurusan Cekap bagi Sisa Plastik

• Pencemaran plastik ialah pengumpulan produk plastik yang memberikan kesan buruk kepada alam sekitar, hidupan liar, habitat hidupan liar dan manusia.
• Struktur kimia kebanyakan plastik menjadikan plastik tahan terhadap proses pereputan semula jadi; plastik mengambil masa yang lama untuk terurai.
• Upcycle ialah proses kitar semula yang menghasilkan produk baharu yang mempunyai nilai lebih tinggi daripada produk asal.
  • Contoh: botol plastik terpakai → penyapu plastik.
• Pengurusan sisa plastik yang cekap merangkumi:
  • menjalankan kajian tentang pencemaran plastik;
  • mengumpulkan data tentang impak penggunaan plastik;
  • meningkatkan kesedaran warga sekolah dan masyarakat tempatan;
  • mengurangkan sisa plastik dan penggunaan produk plastik;
  • menjanakan penyelesaian guna semula atau upcycle yang kreatif dan inovatif.

Mikroplastik dalam rantaian makanan

• Mikroplastik ialah kepingan plastik yang panjangnya kurang daripada 5 mm dan menjadi berbahaya jika berada di dalam badan organisma akuatik.

• Sumber utama: sisa daripada botol, tekstil buatan manusia, cat dan peralatan elektronik yang dibuang.

• Mikroplastik berpindah antara organisma melalui pemakanan dalam siratan makanan yang melibatkan plankton, larva, moluska, ikan, penyu, mamalia marin dan manusia.

• Kurangkan pemindahan ini dengan mengurangkan sisa plastik dan penggunaan produk plastik, termasuk beg plastik dan penyedut minuman plastik.