1.3 - Penggunaan, Pengurusan dan Pengendalian Radas serta Bahan Kimia

Maklumat Keselamatan Makmal

• Makmal kimia penting untuk pembelajaran tetapi juga berbahaya; semua peraturan dan langkah keselamatan mesti dipatuhi.
• CSDS (Chemical Safety Data Sheet) ialah helaian data yang membantu pengguna mengurus risiko bahan kimia berbahaya. Helaian ini mengandungi maklumat tentang keracunan bahan kimia, pengurusan dan penyimpanan, serta pengendalian semasa kecemasan.

Peraturan Am Makmal

• Pakai kasut keselamatan, kaca mata keselamatan dan kot makmal; gunakan sarung tangan serta alat pernafasan jika perlu.
• Dilarang makan dan minum di dalam makmal; pastikan makmal bersih dan kemas.
• Patuhi tanda amaran dan arahan kerja selamat; bekerja dalam keadaan sihat.
• Kenal pasti bahaya kimia melalui label dan CSDS, serta dapatkan maklumat keselamatan yang mencukupi.
• Selenggara rekod pekerja mengikut piawaian yang ditetapkan.

Alat Pelindung Diri

Alat pelindung diri melindungi pengguna daripada kemalangan di dalam makmal.

Peralatan	Fungsi
Kaca mata keselamatan (goggles)	Mengelakkan debu atau percikan bahan kimia daripada terkena mata
Topeng muka	Melindungi organ pernafasan daripada bahan kimia berbentuk serbuk atau wasap
Sarung tangan	Melindungi tangan daripada kecederaan, bahan kimia dan jangkitan semasa mengendalikan bahan kimia
Baju makmal	Melindungi badan dan pakaian daripada tumpahan asid, alkali dan pelarut organik
Kasut makmal	Melindungi kaki daripada tumpahan bahan kimia, objek tajam dan bahan toksik

Peralatan Keselamatan Makmal

Peralatan	Fungsi
Pancuran air (shower)	Membasuh bahan kimia daripada badan dan memadamkan api pada pakaian
Eyewash	Membasuh dan membersihkan mata selepas kemalangan pada bahagian mata
Kebuk wasap	Ruang khas untuk eksperimen yang membebaskan wasap beracun, mudah terbakar atau berbau sengit
Alat pemadam kebakaran	Memadamkan api semasa kebakaran di dalam makmal
Pencuci tangan	Menanggalkan bahan kimia, minyak, kotoran dan mikroorganisma daripada tangan

• Bahan yang boleh membebaskan wasap beracun, mudah terbakar atau berbau sengit termasuk asid sulfurik pekat, gas klorin, gas ammonia, gas bromin, alkohol dan benzena.

Pengurusan dan Pengendalian Radas serta Bahan Kimia

• Penggunaan dan pengendalian radas serta bahan kimia yang betul penting dalam penyiasatan saintifik.
• Operasi makmal utama merangkumi:
  • penimbangan dan pemanasan bahan pepejal;
  • penurasan dan penyulingan;
  • elektrolisis, pengumpulan gas dan ujian gas;
  • pentitratan.
• Kebanyakan bahan kimia makmal berbahaya. Simpan setiap bahan di tempat yang ditetapkan mengikut kategorinya supaya tidak membahayakan pengguna atau menyebabkan kemalangan.
• Pelupusan yang salah boleh mencemarkan alam sekitar, merosakkan habitat flora dan fauna, serta membahayakan kesihatan manusia.

Penyimpanan Bahan Kimia

Jenis bahan	Cara penyimpanan
Bahan reaktif	Simpan logam reaktif seperti litium, natrium dan kalium di dalam minyak parafin untuk mengelakkan tindak balas dengan air di udara
Hidrokarbon dan pelarut organik	Simpan cecair mudah meruap dan mudah terbakar di tempat teduh, jauh daripada cahaya matahari dan haba
Bahan yang terurai dalam cahaya	Simpan asid nitrik pekat, larutan hidrogen peroksida, larutan argentum nitrat, cecair bromin dan cecair klorin di dalam botol gelap
Bahan kimia mengakis	Simpan bahan dengan $\mathrm{pH}$ < 5 atau $\mathrm{pH}$ > 9 di dalam kabinet khas yang dikunci
Logam berat dan bahan toksik	Simpan di dalam bekas khas berlabel, di dalam bilik berkunci yang bebas daripada sumber haba

Pelupusan Sisa Bahan Kimia

Jenis sisa	Cara pelupusan
Hidrogen peroksida	Sisa berkepekatan rendah boleh dituang ke dalam singki makmal. Cairkan sisa berkepekatan tinggi dengan air dan tambah natrium sulfit untuk menguraikannya sebelum dituang ke dalam singki
Sisa pepejal	Buang kaca dan getah ke dalam bekas khas
Pelarut organik dan hidrokarbon	Jangan tuang ke dalam singki atau longkang; simpan di dalam bekas khas daripada kaca atau plastik kerana kebanyakannya toksik, karsinogenik, mudah meruap dan mudah terbakar
Asid kuat dan alkali kuat	Simpan sisa dengan $\mathrm{pH}$ < 5 atau $\mathrm{pH}$ > 9 di dalam bekas bertutup dan berlabel; sisa ini boleh merosakkan singki dan bertindak balas dengan air untuk membebaskan haba tinggi serta gas toksik
Logam berat dan bahan toksik	Masukkan larutan ke dalam beg plastik dan biarkan menyejat di dalam kebuk wasap; ikat beg sisa dengan teliti, masukkan ke dalam tong sisa logam berat dan ikut prosedur yang ditetapkan
Bahan meruap	Simpan alkohol, ammonia, bromin dan sisa meruap lain di dalam bekas bertutup, jauh daripada cahaya dan haba

• Bahan meruap mudah berubah menjadi gas pada suhu bilik. Sesetengah gas ini berbahaya dan boleh membawa maut jika dihidu dalam kuantiti yang banyak.
• Masukkan sisa bahan kimia dan radas yang tercemar ke dalam tong atau botol yang berlabel mengikut jenis sisa, kemudian hantar ke pusat pelupusan.
• Bahan kimia yang dikelaskan sebagai buangan terjadual mesti dilupuskan mengikut prosedur yang ditetapkan di Malaysia.

Langkah Pengurusan Tumpahan Bahan Kimia

1. Maklumkan kemalangan kepada guru atau pembantu makmal dengan segera.
2. Larang murid lain daripada memasuki kawasan tumpahan.
3. Sekat tumpahan daripada merebak dengan membuat sempadan menggunakan pasir.
4. Bersihkan tumpahan bahan kimia.
5. Lupuskan tumpahan mengikut prosedur yang betul.

Tumpahan dan Pendedahan Merkuri

• Termometer merkuri yang pecah boleh menyebabkan keracunan walaupun kuantiti merkurinya sedikit.
• Merkuri mudah meruap pada suhu bilik; wapnya menjadikan udara beracun.
• Jangan sentuh tumpahan merkuri kerana merkuri boleh diserap melalui kulit.
• Simptom keracunan merkuri termasuk loya, batuk, muntah, cirit-birit, sakit dada, sakit tekak, sesak nafas, sakit kepala, kerengsaan mata, masalah penglihatan dan peningkatan tekanan darah.

Tindakan segera bagi tumpahan merkuri

1. Maklumkan kepada guru atau pembantu makmal.
2. Jadikan kawasan tumpahan sebagai kawasan larangan.
3. Taburkan serbuk sulfur untuk menutup tumpahan.
4. Hubungi Jabatan Bomba dan Penyelamat untuk tindakan selanjutnya.

Jika terdedah, jauhi sumber merkuri untuk mengelakkan pendedahan lanjut dan pergi ke hospital untuk mendapatkan rawatan.