8.5 - Sumbangan Tamadun Islam dalam Bidang Seni Bina

Maksud dan Sejarah Seni Bina Islam

• Seni bina: bidang seni untuk mendirikan bangunan serta menghasilkan reka bentuk dan reka letak binaan manusia.
• Seni bina Islam dapat dilihat pada masjid dan bangunan bercorak Islam yang mempunyai ciri tertentu.
• Sejarah seni bina Islam bermula dengan pembinaan Masjid Quba’ pada zaman Nabi Muhammad SAW.
• Fungsi Masjid Quba’:
  • tempat beribadat;
  • tempat menyampaikan maklumat.
• Masjid tertua ini menjadi model pembinaan masjid hingga kini.

Ciri-ciri Seni Bina Islam

• Binaan kukuh, selamat dan tahan lama.
• Reka bentuk sesuai dengan iklim setempat.
• Mempunyai ruang cahaya untuk keselesaan beribadat.
• Mempunyai ruang yang memisahkan lelaki dengan wanita.
• Berunsurkan luahan perasaan, hening dan aman.

Sumbangan Seni Bina Tamadun Islam

Pembinaan Menara, Mihrab dan Mimbar

Elemen	Bentuk dan fungsi
Menara	Dibina dalam bentuk tirus dan memuncak tinggi; memastikan laungan azan didengari dari jarak jauh.
Mihrab	Penanda arah kiblat; antara elemen terpenting dalam masjid.
Mimbar	Digunakan oleh imam untuk membaca khutbah atau menyampaikan syarahan.

Menggalakkan Perhiasan yang Indah

• Menghasilkan:
  • bentuk bangunan yang indah;
  • kubah yang menarik;
  • arca yang mempesonakan;
  • seni khat dan ukiran yang menakjubkan.
• Ukiran diperkaya dengan hiasan kaca bertatah batu permata.
• Fungsi perhiasan:
  • mewujudkan ketenangan;
  • melengkapkan binaan;
  • memperlihatkan keunikan seni bina Islam.

Menghasilkan Keunikan Reka Bentuk

• Pintu berbentuk melengkung melambangkan rasa hormat dan tunduk ketika memasuki masjid atau institusi.
• Penggunaan air dan cahaya memberikan identiti unik serta menimbulkan kesan pada penampilan ruang.

Mempunyai Elemen Estetika

• Menggalakkan penghayatan nilai estetika.
• Bangunan diperindah dengan:
  • ukiran arabes;
  • motif kaligrafi;
  • motif geometri;
  • motif cakerawala.
• Hiasan memberikan keselesaan dan ketenangan.
• Contoh motif geometri terdapat pada siling Masjid Abu Dhabi.

Menyesuaikan Reka Bentuk dengan Iklim Setempat

• Budaya setempat diterima dan disesuaikan dengan faktor geografi:
  • bentuk muka bumi;
  • cuaca;
  • keadaan angin;
  • suhu.
• Seni bina masjid di Nusantara mempunyai banyak tingkap yang tersusun kerana iklim panas, lembap dan kerap menerima hujan.
• Banyak tingkap membantu penyejukan dan pengudaraan.
• Contoh: Masjid Tengkera, Melaka.

Menyesuaikan Seni Bina dengan Budaya Setempat

China

• Seni bina dan elemen estetika disesuaikan dengan budaya serta seni bina tempatan.
• Masjid mendapat inspirasi daripada rumah tradisional, kuil dan istana.
• Contoh:
  • Masjid Zhen-Jiao Si, Hangzhou;
  • Masjid Huang Sheng Si, Guangzhou;
  • Masjid Niu Jie, Beijing.

Turki Uthmaniyah

• Penggunaan kubah sebagai struktur utama bumbung menjadi ciri masjid zaman Turki Uthmaniyah.
• Masjid Sultan Ahmet (Masjid Biru):
  • ruang solat utama dilitupi kubah setengah lingkaran;
  • mempunyai banyak menara di sisi masjid;
  • kubah mengukuhkan sistem struktur bagi rentang ruang yang lebar.

India

• Masjid mudah dikenal melalui:
  • bumbung berbentuk bawang;
  • lengkung yang menirus.
• Pintu gerbang besar menjadi pintu masuk utama dan ciri unik masjid.
• Contoh: Masjid Moti, India.

Hubungan Ciri dan Fungsi

Ciri	Fungsi atau kepentingan
Menara tinggi dan tirus	Meluaskan jarak pendengaran laungan azan.
Mihrab	Menunjukkan arah kiblat.
Mimbar	Menjadi tempat khutbah dan syarahan.
Ruang cahaya	Memberikan keselesaan ketika beribadat.
Ruang lelaki dan wanita	Mengatur penggunaan ruang ibadat.
Binaan kukuh dan tahan lama	Menjamin keselamatan serta kelangsungan bangunan.
Perhiasan dan elemen estetika	Mewujudkan ketenangan, keselesaan dan identiti seni bina Islam.
Reka bentuk mengikut iklim	Memastikan penyejukan, pengudaraan dan keselesaan.
Reka bentuk mengikut budaya	Membentuk identiti tempatan tanpa menghilangkan fungsi bangunan Islam.

Istilah Penting

Istilah	Maksud
Arabes	Corak hiasan pada catan, ukiran kayu dan seumpamanya yang bermotifkan tumbuh-tumbuhan, haiwan atau manusia, disusun dengan garisan bersegi, bergeometri atau berlengkok-lengkok; awan larat.
Cakerawala	Bintang-bintang di langit, seperti bulan dan matahari.
Kaligrafi	Seni menulis dengan indah; seni khat.

Rumusan dan Iktibar

• Seni bina Islam menggabungkan fungsi ibadat, keselamatan, ketahanan, keselesaan dan keindahan.
• Ciri uniknya berubah mengikut iklim, geografi dan budaya setempat.
• Keindahan bukan sekadar hiasan; elemen estetika mewujudkan ketenangan dan melengkapkan fungsi ruang.
• Keunikan seni bina perlu dihargai kerana menggambarkan kreativiti, identiti dan kebijaksanaan menyesuaikan binaan dengan persekitaran.
• Seni bina menjadi simbol kegemilangan Tamadun Islam untuk dihayati oleh generasi seterusnya.